Sağlık rehberi

Metabolik hastalıklar

Metabolik hastalıkların çoğu, doğumdan üç hafta önce ile üç hafta sonrası arasındaki geçiş döneminde başlar. Birbirine bağlıdırlar: bir sorun çoğu zaman diğerini tetikler.

Süt humması (hipokalsemi)

Doğum felci

Doğum civarı

Nedir?

Laktasyonun başında kolostrum ve süt ani ve yüksek miktarda kalsiyum çektiği için kan kalsiyumunun düşmesidir. Klinik formda inek yere yatar; belirti vermeyen subklinik form ise çok daha yaygındır.

Ne zaman, kimler risk altında?

Doğumdan sonraki ilk 24–72 saat. Yaşlı inekler (3. laktasyon ve üzeri), Jersey ırkı, aşırı kondisyonlu inekler ve doğum öncesi rasyonu potasyumca zengin sürüler daha risklidir.

Belirtiler

Erken: huzursuzluk, kas titremesi, soğuk kulaklar. Sonra: inek göğsü üzerine yatar, başını çoğu zaman böğrüne çevirir; rumen hareketleri azalır, kabızlık olur. İleri evre: yan yatma, şişkinlik, koma. Subklinik form: belirti yoktur ama ketozis, abomazum deplasmanı, plasenta retansiyonu ve metritis artar.

Nasıl izlenir?

Doğumdan sonraki ilk 48 saatte kan kalsiyumu. Anyonik doğum öncesi programlarda grup idrar pH’ı (Holstein’da yaklaşık 5,5–6,0) rasyonun işe yarayıp yaramadığını gösterir.

Besleme ve yönetimle önleme

Son ~21 gün için negatif DCAD’li doğum öncesi rasyon (yaklaşık −100/−150 mEq/kg KM) ve düşük potasyumlu kaba yemler; KM’de yaklaşık %0,4 magnezyum; aşırı kondisyondan kaçınma. Yüksek riskli ineklere doğumda veteriner hekimin önerisiyle ağızdan kalsiyum verilebilir.

Sürü hedefi

Klinik süt humması doğumların %1–2’sinin altında.

DCAD makalesi →DCAD hesaplayıcı →

Ketozis

Asetonemi

Erken laktasyon

Nedir?

Erken laktasyonda inek süt için yemle aldığından fazla enerji harcar (negatif enerji dengesi). Vücut yağını kullanır; karaciğer bu yağı tam işleyemediğinde kanda BHB gibi keton cisimleri birikir.

Ne zaman, kimler risk altında?

Çoğunlukla laktasyonun 5–21. günleri. Doğumda yağlı olan, doğum civarında az yem yiyen ve süt humması ya da başka bir taze inek hastalığı geçiren ineklerde risk daha yüksektir.

Belirtiler

İştah azalması (önce konsantreyi, sonra kaba yemi bırakma), süt veriminde düşüş, kilo kaybı, kuru ve sert dışkı, bazen nefeste tatlımsı aseton kokusu. Nadiren sinirsel belirtiler. Vakaların çoğu subkliniktir.

Nasıl izlenir?

Taze ineklerde el tipi cihazla kan BHB: 1,2 mmol/L ve üzeri subklinik, 3,0 ve üzeri klinik ketozis. Erken laktasyonda süt BHB/aseton testleri ve yağ/protein oranının yaklaşık 1,4–1,5’in üzerinde olması sürü düzeyinde iyi bir uyarıdır.

Besleme ve yönetimle önleme

Doğumda VKS 3,0–3,5; kuru dönemde fazla enerji vermemek; doğum civarında tüketimi en üst düzeyde tutmak (yeterli yemlik alanı, taze yem, az grup değişikliği); rumen korumalı kolin; izin verilen yerlerde monensin. Tedavi (ör. propilen glikol) veteriner hekimin önerisine göre.

Sürü hedefi

Test edilen taze ineklerin %10–15’inden azında subklinik ketozis.

Geçiş dönemi risk testi →

Karaciğer yağlanması

Hepatik lipidoz

Doğum civarı

Nedir?

Karaciğere yakabileceğinden veya dışarı gönderebileceğinden fazla vücut yağı geldiğinde karaciğer hücrelerinde trigliserit birikir. Karaciğer fonksiyonu bozulur; bu da ketozisi besler ve bağışıklığı zayıflatır.

Ne zaman, kimler risk altında?

Doğum civarındaki günlerde gelişir; özellikle aşırı kondisyonlu ineklerde ve doğumdan önce tüketimi keskin düşen ineklerde.

Belirtiler

Tek başına çoğu zaman belirti vermez; tedaviye iyi yanıt vermeyen ketozis, iştahsızlık, daha fazla taze inek hastalığı ve düşük döl verimi olarak görülür.

Nasıl izlenir?

Kesin tanı karaciğer biyopsisiyle konur (veteriner hekim). Çiftlikte: doğum civarında yüksek BHB ve NEFA ile yüksek kondisyon kaybı soruna işaret eder.

Besleme ve yönetimle önleme

Geç laktasyon ve kuru dönemde kondisyonu kontrol altında tutmak; doğumdan önce yem kısıtlaması ve stresten kaçınmak; rumen korumalı kolin karaciğerin yağı dışarı göndermesine yardımcı olur.

Sürü hedefi

İnekler doğumdan sonra en fazla yaklaşık 0,5–0,75 VKS puanı kaybetmeli.

Skorlama rehberleri →

Subakut rumen asidozu (SARA)

Rumen asidozu

Erken laktasyon · yüksek nişastalı rasyon

Nedir?

Rumen pH’ının günde 3 saatten uzun süre yaklaşık 5,6’nın altında kalmasıdır. Lif sindirimi azalır, rumen duvarı zarar görür ve bakteriyel toksinler kana geçebilir.

Ne zaman, kimler risk altında?

Erken laktasyonda ve hızlı fermente olan nişastanın yüksek, efektif lifin düşük olduğu rasyonlarda; ayrıca seçerek yeme ve toplu yeme durumlarında.

Belirtiler

Günden güne tüketim dalgalanması, geviş getirmede azalma, sindirilmemiş lif içeren gevşek ve köpüklü dışkı, süt yağında düşüş; haftalar sonra laminit ve karaciğer apseleri.

Nasıl izlenir?

Geviş verileri, dışkı skorlaması, süt yağı/protein, taze TMR ve artık yemin Penn State elek analizi; doğrulama için rumenosentez veya pH bolusu.

Besleme ve yönetimle önleme

Yeterli fiziksel efektif lif, fermantasyon hızına uygun nişasta düzeyi, tampon maddeler, tutarlı karıştırma, her zaman ulaşılabilir yem, aşırı kalabalıktan kaçınma ve kademeli rasyon geçişleri.

Sürü hedefi

Süt yağı ve geviş stabil; test edilen ineklerin %25’inden azında rumen pH ≤5,5.

Rumen asidozu makalesi →Penn State ayırıcı →

Akut rumen asidozu (tahıl zehirlenmesi)

Laktik asidoz

Acil durum

Nedir?

Ani olarak çok miktarda tahıl veya hızlı fermente olan yem tüketilmesidir. Laktik asit birikir, rumen pH’ı 5’in altına düşer; asit ve toksinler vücuda yayılır.

Ne zaman, kimler risk altında?

Tahıl deposuna erişim, yemleme hataları, yüksek tahıllı rasyona ani geçiş (özellikle besi sığırı ve koyunlarda).

Belirtiler

Saatler içinde: iştahsızlık, şişkinlik, ekşi kokulu ishal, susuzluk, sendeleme, yatma; ölümle sonuçlanabilir.

Nasıl izlenir?

Veteriner hekimin klinik tanısı (rumen sıvısı pH’ı, öykü). Hemen veteriner hekiminizi arayın.

Besleme ve yönetimle önleme

Tahıl depolarını güvenli tutmak; hayvanları yüksek konsantreli rasyona 2–3 hafta içinde adım adım alıştırmak; doğru tartım ve karıştırma; besi rasyonlarında izin verilen yerlerde iyonoforlar.

Sürü hedefi

Sıfır vaka: her vaka bir yönetim hatasıdır.

Besi sığırı beslemesi →

Abomazum deplasmanı

Sol / sağ deplasman

Doğumdan sonraki ilk ay

Nedir?

Abomasum gazla dolar ve yerinden kayar; çoğunlukla sola doğru. Yem geçişi yavaşlar, inek daha az yer ve daha az süt verir.

Ne zaman, kimler risk altında?

Çoğunlukla doğumdan sonraki ilk 4 hafta; doğum öncesi düşük tüketim, hipokalsemi, ketozis, metritis ve düşük rumen doluluğu riski artırır.

Belirtiler

İştah azalması (özellikle konsantreye), süt düşüşü, dışkı azalması; veteriner hekim sol tarafa vurup dinlediğinde ‘ping’ sesi.

Nasıl izlenir?

Veteriner hekim tarafından tanı (perküsyon ve oskültasyon). DA oranını doğum başına bir geçiş dönemi göstergesi olarak izleyin.

Besleme ve yönetimle önleme

Doğum öncesi ve sonrası tüketimi en üst düzeyde tutmak, kaliteli kaba yem ve yeterli efektif lifle rumen doluluğunu yüksek tutmak, hipokalsemi ve ketozisi önlemek.

Sürü hedefi

DA doğumların %2–3’ünden azında.

Rumen doluluk skoru →

Çayır tetanisi (hipomagnezemi)

Düşük kan magnezyumu

İlkbahar merası

Nedir?

Kan magnezyumunun düşmesidir. Magnezyum esas olarak rumenden emilir; genç, bol otun yüksek potasyum ve azot içeriği bu emilimi azaltır.

Ne zaman, kimler risk altında?

İlkbahar veya sonbaharda hızlı büyüyen genç meralarda otlatma, soğuk ve yağışlı hava, erken laktasyondaki yaşlı inekler, buzağılı etçi inekler.

Belirtiler

Huzursuzluk, kas seğirmesi, sendeleme, kasılmalar; hayvanlar ölü bulunabilir.

Nasıl izlenir?

Risk grubunda kan veya idrar magnezyumu; acil bir durumdur, veteriner hekiminizi arayın.

Besleme ve yönetimle önleme

Riskli dönemlerde magnezyum takviyesi (ör. rasyonda veya mineral karışımında magnezyum oksit); merayla birlikte kuru ot veya saman vermek; otlatılan alanlarda aşırı potasyumlu gübrelemeden kaçınmak.

Sürü hedefi

Riskli dönemde sıfır vaka.

Şişkinlik (timpani)

Rumen timpanisi

Baklagil mera · besi

Nedir?

Gazın rumende hapsolmasıdır. Köpüklü şişkinlikte gaz kalıcı bir köpük içinde tutulur (genç baklagiller, ince öğütülmüş tahıl); serbest gaz şişkinliğinde hayvan gazı geğiremez (ör. yemek borusunda tıkanma).

Ne zaman, kimler risk altında?

Islak ve genç yonca ya da üçgülde otlatma; az kaba yemli, yüksek tahıllı besi rasyonları.

Belirtiler

Sol böğürde belirgin şişlik, rahatsızlık, güç solunum; hayvanlar hızla ölebilir.

Nasıl izlenir?

Acil durum: veteriner hekiminizi arayın. Riskli grupları meraya çıkışın ilk saatlerinde yakından izleyin.

Besleme ve yönetimle önleme

Baklagil meraya çıkarmadan önce hayvanları kuru otla doyurmak; ıslak baklagillerden kaçınmak; buğdaygil–baklagil karışımları; besi rasyonlarında yeterli kaba yem ve çok ince öğütülmemiş tahıl; gerektiğinde şişkinlik önleyici ürünler.

Sürü hedefi

Sıfır vaka.

Süt yağı düşüklüğü

Düşük süt yağı

Tüm dönemler

Nedir?

Süt veriminde benzer bir düşüş olmadan süt yağının azalmasıdır. Yalnızca düşük liften değil, esas olarak rumen fermantasyonu değiştiğinde oluşan özel yağ asitlerinden (ör. trans-10, cis-12 KLA) kaynaklanır.

Ne zaman, kimler risk altında?

Yüksek nişastalı rasyonlar, düşük efektif lif, yüksek miktarda doymamış yağ (ör. DDGS, yağlı tohumlar), seçerek yeme ve riskli rasyonlarla birlikte iyonofor kullanımı.

Belirtiler

Tank sütü yağının sürünün normal düzeyinin altına inmesi; yağ/protein oranı 1,0–1,1’in altında olan inek sayısında artış.

Nasıl izlenir?

Gruplara göre test günü süt yağı ve yağ/protein oranı; varsa sütte de novo yağ asitleri; rasyondaki yağ kaynaklarının ve lifin gözden geçirilmesi.

Besleme ve yönetimle önleme

Yağlar ve yan ürünlerden gelen doymamış yağı sınırlamak, yeterli efektif lif sağlamak, nişastayı fermantasyon hızına göre ayarlamak, tutarlı yemleme; rumende etkisiz doymuş yağlar süt yağını destekleyebilir.

Sürü hedefi

Süt yağının ırka uygun düzeyde stabil kalması.

Bu rehber eğitim amaçlıdır ve besleme ile yönetim yoluyla önlemeye odaklanır. Hasta hayvanların tanı ve tedavisi veteriner hekiminizin işidir.

Bu sorunları sürünüzde görüyor musunuz? Rasyonu ve geçiş dönemi programını birlikte gözden geçirelim.Danışmanlık al